ESKİ VAN ŞEHRİ ve KAZI ÇALIŞMALARI

Sitadelin güneyinde yer alan Eski Van Şehri üç yönden iki kademeli ve hendekli surlarla çevrilidir. Bugün büyük bir kısmı yıkılmış olan surlar üzerinde doğuda Tebriz Kapısı, güneyde Orta Kapı, batıda ise İskele Kapısı yer alıyordu. Şehir camileri, kiliseleri, konakları ve diğer yapılarıyla 1915 yılındaki Rus işgaline kadar kullanılmıştır. Genelde tek veya iki katlı yapılar işgal yıllarında meydana gelen büyük yıkımlar ve yangınlardan dolayı terk edilmiştir. Eski Van Şehri günümüzde Kızıl Cami, Ulu Cami, Hüsrev Paşa Külliyesi, Çifte Hamam, Kaya Çelebi Cami, Horhor Cami, Miri Ambarı, Su Sarnıcı, Surp Paulos Kilisesi, Surp Vardan ve Surp Stephanos Kiliseleri gibi önemli yapılarıyla adeta bir açık hava müzesidir. 2012 yılından itibaren Eski Van Şehri’nde sürdürülen çalışmalarda omurgalı ve oluklu taş döşeli yol etrafında çok sayıda mesken ve dükkan ortaya çıkarılmıştır. Bu mekanlarda karşılaşılan buluntular günlük hayatı yansıttığı gibi savaşın ve yıkımın izlerini de açıkça göstermektedir. 2013 yılında en kapsamlı çalışmaları Eski Van Şehri olarak adlandırılan Van Sitadelinin güneyindeki alanlarda sürdürülmüştür. Eski Van Şehri’nde 2012 yılında yapılmış olan elektromanyetik ve jeoradar çalışmaları ışığında oldukça sağlam durumda ve etkileyici bir Osmanlı kent dokusu ortaya çıkarılmıştır. Söz konusu bölge MS 12. yüzyıldan MS 20. Yüzyılın başlarına kadar iskan görmüştür. Bu açıdan yaklaşık 800 yıllık bir Selçuk lu-Osmanlı kentinin sokak dokusu ve buna bağlı sivil mimari örnekleri 48 açmada sürdürülen çalışmalarda incelenmiştir. Bu kapsamda omurgalı taş ana caddeler, bu caddeleri kesen yine taştan ortası oluklu sokaklar ile bunların üzerindeki taş temelli kerpiç bedenli ve daha çok 2 katlı evlere ait mimari kalıntılar ortaya çıkarılmıştır. Yine bu alanlarla bağlantılı gündelik kullanım eşyalarından, resmi karakter taşıyan buluntulara değin geniş bir yelpazede izlenebilen taşınabilir kültür varlığı saptanmıştır. Eski Van Şehri’nde alt yapı sistemlerine dönük çarpıcı bulgulara rastlanmıştır. Hem ortası kanallı yol sistemlerinde hem de omurgalı yol sistemlerinde yolun her iki kenarına, yüzeyin altında, evlerden gelen künklerin bağlandığı drenaj kanallarının varlığı ortaya çıkarılmıştır. Kaya Çelebi Camii ile Orta’ kapı arasındaki yol gerek yapısal karakteri gerekse her iki kenarında uzanan mimari birimleriyle kentin merkezi alanlarından biri olduğunu gösterir. Keza bu alanda yapılan çalışmalarda yolun hem kuzey hem de güneyinde yola paralel uzanan önleri taşlıkla/kaldırım düzenlenmiş dükkan ve olasılıkla kamusal yapılara ait mimari ortaya çıkarılmıştır. Bu açıdan söz konusu dükkan ve atölyelerden çıkarılan arkeolojik buluntular, yapıların kullanım amacına dair çarpıcı bilgiler verirler. Örneğin bazı dükkânlarda yoğun olarak ortaya çıkarılan cam eserler arasında üretim sürecinde deforme olmuş örneklerin de bulunması bu alanın bir cam üretim atölyesi olduğunu göstermektedir. Yine bu atölyeye bitişik başka bir birimde ortaya çıkarılan daha çok Fransız menşeili yüzlerce parfüm şişesi parçaları buranın da parfüm imalat ve satış yeri olduğunu göstermektedir. Bu alanın en doğu noktasında açılmış olan dikdörtgen planlı başka bir yapıda ortaya çıkarılan kundura örnekleri, el aletleri ve boya kapları buranın da bir ayakkabı üretim atölyesi olduğunu göstermektedir.
Eski Van Şehri, Kalesi ve Höyüğü Kazı çalışmaları aslında Van kent tarihinin 7 bin yıllık sürecini aydınlatmayı amaçlamaktadır. Anadolu’nun çok az yerinde kent merkezi içinde bu kadar eskiye giden arkeolojik maddi kültür kalıntıları, modern kentin eski yerleşimcilerinin oturduğu konut kalıntıları, dini yapıları, mezarları, yolları ve kente dair diğer yan birimler vardır. Bu açıdan Eski Van Şehri Anadolu’nun özellikle Osmanlı Dönemi orijinal kent dokusunu yansıtması bakımından önemlidir. Yaklaşık 800 yıl kimi ara dönemler hariç Selçuklu ve Osmanlı hakimiyeti altında kalan ve bu dönemlerin anıtsal mimari kalıntılarını taşıyan Eski Van bu sürecin bütün tarihsel seyrini de maddi kültür kalıntılarıyla ortaya koyan, yansıtan bir açık hava müzesi niteliğindedir.